Magazine Issue: 10 september/oktober 1996 1996

Kikkers zijn wandelende apotheken

Martina Keller

Farmaceutische concerns hebben de natuur ontdekt als veelbelovende bron van nieuwe medicijnen. Alles wijst erop dat de redding voor kanker, aids en andere levensbedreigende ziekten uit het regenwoud moet komen.

Martina Keller | 10 september/oktober 1996 issue
‘Het Amerikaanse instituut voor kankeronderzoek is enthousiast’, meldt een opgetogen Werner Badziong, expert op het gebied van natuurlijke grondstoffen bij het farmaceutische concern Hoechst in Frankfurt. Tientallen jaren zocht Hoechst in de wouden en moerassen van India vergeefs naar werkzame stoffen voor nieuwe medicijnen. Maar nu zou het eindelijk wel eens raak kunnen zijn, en goed ook. Uit de schors van een altijdgroene boom ontwikkelden wetenschappers een geheel nieuwe stof die wellicht helpt tegen borst-, prostaat- en longkanker. In India worden de oliën van deze boom traditioneel gebruikt tegen reuma. Proeven waarin flavopiridol op menselijke tumorcellen werd getest, leidden tot veelbelovende resultaten. De substantie wordt nu in twee Amerikaanse klinieken op mensen getest.

Flavopiridol is niet de enige werkzame stof uit de natuur die levens zou kunnen redden. Medicijnmannen op Upolu – een eiland in de Stille Zuidzee – vertelden de Amerikaanse botanicus Paul Cox over een boom die naar hun zeggen gele koorts kon genezen. Cox nam een stukje van het hout mee naar huis en onttrok er een extract aan. In een reageerbuis bleek dit extract het aidsvirus te verhinderen om cellen te vernietigen.

Het Amerikaanse concern Eli Lilly verdient jaarlijks meer dan 180 miljoen dollar aan een altijdgroene plant uit Madagascar. Uit de bladeren van deze Catharantus roseus werd het celgift vincristine geïsoleerd dat de overlevingskans van kinderen die aan leukemie lijden verhoogt van twintig naar tachtig procent. Een andere stof uit dezelfde plant – vinblastine – helpt tegen een andere gevaarlijke vorm van kanker, de ziekte van Hodgkin.

Begin dit jaar bracht het Frans-Amerikaanse concern Rhône-Poulenc Rorer een nieuw uit Taxus ontwikkeld geneesmiddel tegen borstkanker op de Duitse markt, taxotere. Hetzelfde bedrijf heeft nog een andere troef in handen: volgend jaar moet het middel campto – een medicijn tegen darmkanker dat uit een Aziatische boom wordt gewonnen – in heel Europa op de markt zijn gebracht.

‘De natuur biedt een onvoorstelbare schat aan substanties’, zegt professor Dieter Marmé, directeur van de kliniek voor tumorbiologie in Freiburg. Bijna de helft van alle recepten die worden uitgeschreven, zijn terug te voeren op natuurlijke producten van planten, dieren of micro-organismen. Tegen het jaar 2000 zal de handel in medicamenten uit de botanica een geschatte omvang van vijfhonderd miljard dollar hebben, en dat terwijl de farmaceutische industrie de schatten van de natuur bij lange na nog niet heeft uitgeput. Van alle bekende hogere planten is tot op heden net een half procent onderzocht op hun eventueel nuttige inhoud. Dat natuurlijke grondstoffen allerlei krachten bezitten is uiteraard geen nieuws. In de loop van miljoenen jaren hebben planten een schat aan lokstoffen en giften ontwikkeld waar de chemici in hun laboratoria slechts met afgunst naar kunnen kijken. Planten kunnen een heel arsenaal aan biologische wapens inzetten om te voorkomen dat ze worden opgegeten. Zo wordt curare uit een Amazonegewas vanwege zijn hoge giftigheid ook door de Indianen gebruikt als pijlgif. Een werkzame component in deze stof wordt tegenwoordig in kleine doses bij operaties gebruikt als spierverslapper.

Maar niet alleen de medische wereld leeft van het dodelijke gif uit bladeren. Nog maar kort geleden wisten wetenschappers aan een plant uit de Chileense Andes een extract te onttrekken dat bladluizen, mijten en witte vliegen doodt, zelfs wanneer deze immuun zijn voor de gebruikelijke insecticiden. En voor miljoenen mensen in India dient de Neemboom als drogist en apotheek ineen. De takken worden gebruikt om de tanden mee te poetsen, er wordt thee van getrokken dat als versterkend middel wordt gedronken en de bladeren worden in bedden, boeken en graanschuren gelegd om ongedierte op afstand te houden. Ook dieren worden door de farmaceutische industrie gebruikt. Of de tastharen van de met uitsterven bedreigde Bengaalse tijger werkelijk helpen tegen kiespijn, of zijn staart uitkomst biedt bij huidproblemen en zijn vermalen botten goed zijn tegen reuma is weliswaar zeer de vraag maar niet alle medicijnen uit diersubstanties zijn zo twijfelachtig als dergelijke preparaten uit de traditionele Chinese geneeskunst. Het speeksel van bloedzuigers bevat bijvoorbeeld een antistollingssubstantie – hirudine – die tegenwoordig door farmacologen wordt gebruikt voor het oplossen van bloedstolsel en het behandelen van kneuzingen. De bloedzuigers hebben deze stof nodig om het bloed van hun slachtoffers vloeibaar te houden nadat ze zich hebben vastgezogen. En ook de Midden- en Zuidamerikaanse vampier zou zonder een soortgelijk middel op een droogje komen te zitten. Zijn speeksel bevat een substantie waar een preventief middel tegen hartinfarcten uit is ontwikkeld dat verstopte slagaders dubbel zo snel kan verwijden als traditionele medicamenten.

De Australische groene boomkikker schijnt een werkzame stof te produceren tegen zwammen, bacteriën en virussen. ‘Kikkers zijn wandelende apotheken’, zegt amfibie-expert Mike Tyler die aan de Universiteit van Adelaide met een team van wetenschappers onderzoek doet naar kikkers. Een tijdlang heeft de wetenschap zich verbeeld dat zij de vindingrijkheid van de natuur overbodig zou maken. ‘Iedereen verkeerde toen in de roes van de biotechnologie’, zegt Hoechst-expert Badziong terugkijkend op de jaren tachtig. Het verzamelen van in het wild groeiend biologisch materiaal leek destijds hopeloos ouderwets. De toekomst was aan de DNA-techniek die moest helpen om lichaamseigen substanties na te maken, wat volgens de onderzoekers medicijnen zonder bijwerkingen zou opleveren.

Het veelbejubelde anti-kankermedicijn interferon bleek uiteindelijk echter geen wondermiddel maar eerder een flop. En ook de euforie rond de op maat gesneden medicamenten uit de computer lijkt verdwenen. De wetenschappers hadden verwacht dat ze zich in de toekomst bij hun zoektocht naar werkzame stoffen het moeizame testen en nog eens testen in reageerbuisjes zouden kunnen besparen. De werking van substanties moest daartoe eerst in de computer worden gesimuleerd. Maar complexe moleculen als eiwitten zijn moeilijk grijpbaar en reageren onberekenbaar. De grote doorbraak bij ziektes zoals cholera, aids of lepra bleef uit. En zo zijn het nu uitgerekend de moleculair-biologische methoden – nog maar een paar jaar geleden bedoeld om de zoektocht naar natuurlijke grondstoffen overbodig te maken – die nu voor hun renaissance hebben gezorgd. Want de natuur mag dan een rijkdom aan waardevolle substanties herbergen, ze geeft ze niet gemakkelijk prijs. Duizenden stoffen moeten worden onderzocht voordat er eentje wordt gevonden die wel eens interessant zou kunnen zijn voor medische doeleinden. Dankzij goedkope en snelle reageerbuistests zijn dergelijke massale onderzoeken nu rendabel geworden. Niet langer hoeven tonnen plantenmateriaal geëxtraheerd te worden voor dierproeven, de wetenschappers hebben nog maar minimale hoeveelheden nodig.

Bij het zoeken naar de naald in de hooiberg bewijst de robot enorme diensten. Sinds oktober vorig jaar is bij Hoechst een peperdure hightech-installatie bezig om de uit meer dan 100.000 substanties bestaande stoffenbibliotheek van het concern te onderzoeken. Het is de bedoeling dat de omvang van de bibliotheek uiteindelijk nog zal verdubbelen. De robot kan per dag vijfduizend stoffen testen.

‘Alle echt grote doorbraken van de laatste paar jaar komen van de kant van de natuurlijke grondstoffen’, is de ervaring van Hoechst-expert Badziong. Ook de concurrentie heeft dit onderkend. Wereldwijd doen 200 farmaceutische concerns mee aan de jacht op geneeskrachtige substanties. De kosten zijn hoog maar het is geen weggegooid geld. Als een farmaceutische fabrikant erin slaagt een nieuw werkzaam middel tegen kanker kanker op de markt te krijgen, dan kan dat concern al snel rekenen op een omzet van honderd miljoen dollar per jaar. De kosten van twintig jaar vergeefse speurtochten in regenwouden zijn er dan zo weer uit. Het is geen toeval dat de concerns uit het Noorden de grondstoffen voor hun proeven vooral uit ontwikkelingslanden halen. De rijkdom aan planten en dieren is hoogst ongelijk verdeeld. Zo’n zeventig procent van de genetische verscheidenheid is geconcentreerd op slechts zeven procent van het aardoppervlak. Alleen al in Costa Rica – een land dat maar ongeveer een kwart groter is dan Nederland – bevinden zich zo’n half miljoen verschillende soorten. Daarmee bezit dit kleine Midden-Amerikaanse land meer natuurlijke schatten dan alle Europese landen bij elkaar. Het Zuiden beschikt niet alleen over een grote verscheidenheid aan genetische rijkdommen maar weet ook hoe deze kunnen worden gebruikt. Kruidengenezeressen en sjamanen baseren hun therapieën op eeuwenlange ervaring met geneeskrachtige stoffen. Veel firma’s hebben dit potentieel inmiddels onderkend. Bij hun zoektochten laten zij zich terzijde staan door de inheemse bevolking. De kans iets te vinden neemt zo enorm toe.

Maar de concerns moeten haast maken willen ze nog gebruik kunnen maken van de jungle-apotheken van de aarde. Volgens voorzichtige schattingen bestaan er nog tien miljoen soorten in de tropische regenwouden. Maar de diversiteit wordt bedreigd. Door ontbossing en branden nemen de gebieden ieder jaar met een kleine twee procent af. Als de vernietiging in het huidige tempo doorgaat zal in het jaar 2022 de helft van het huidige regenwoud zijn verdwenen. Voor de planten en dieren in de tropen zijn de gevolgen dramatisch. De gerenommeerde Amerikaanse bioloog professor Edward Wilson (66) schat dat 27.000 soorten per jaar tot uitsterven zijn gedoemd. Dat zijn er 74 per dag, drie per uur. Voor de geëngageerde soortenbeschermer van de universiteit van Harvard staat vast dat wij ons ‘middenin een van de grootste massasterftes uit de wereldgeschiedenis’ bevinden. Uitgerekend het feit dat de grote concerns geld zien in de natuurlijke schatten geeft Wilson hoop: ‘Ze begrijpen dat uitgestorven soorten verloren zijn als mogelijke bron voor producten.’ Niet uit ethische of ecologische overwegingen, maar vanwege het potentiële verlies aan inkomsten zou de industrie zich wel eens geroepen kunnen voelen om in het wild voorkomende soorten te gaan beschermen en zich aldus aan de zijde van de natuurbeschermers te scharen.

‘Save a life, kill a tree?’, kopte de New York Times toen in Amerika een conflict tussen natuurbeschermers en farmaceuten escaleerde. In de late jaren tachtig hadden wetenschappers ontdekt dat uit de schors van de Pacific taxus een werkzame stof kon worden gewonnen tegen eierstokkanker. Deze stof levert de grondstof voor het medicijn taxol. Om één enkele patiënte ermee te behandelen moesten echter drie bomen van honderd jaar oud worden ontschorst. Voor een kilo werkzame stof is zesduizend ton schors nodig. De strijd luwde pas toen de Amerikaanse fabrikant – Bristol Myers-Squibb – ertoe overging een voorstadium van de werkzame stof uit de naalden van de taxus te winnen. In het wild groeiende planten kunnen slechts met mate worden gebruikt, wil men ze niet verliezen. Dat geldt niet alleen voor effectieve geneesmiddelen maar ook voor gewassen die als medicinale thee, in cosmetica of als specerij worden gebruikt.

‘De toekomst van de mensheid zou wel eens kunnen afhangen of het ons lukt de biologische verscheidenheid te verdedigen en op een milieuvriendelijke wijze te gebruiken’, zegt Edouard Saouma, voormalig directeur-generaal van de Wereldvoedselorganisatie (FAO). Voor professor Wilson van Harvard speelt het daarbij geen rol of een plant of dier zijn nut al heeft bewezen of niet. Hij beschouwt ‘iedere soort als een voor de mensheid onvervangbare hulpbron die voor toekomstige generaties behouden moet blijven’.

Add a comment

What is 8 + 7 ?
Please leave these two fields as-is:
Please answer this question to help us combat spam.

Huidig Nummer

TheOptimist162_cover


Bekijk alle

Evenementen en cursussen

Tags