Magazine Issue: 116 mei 2009 2009

De beurs met een boodschap

Janet Paskin

Na de vrije val van de economie probeert een handjevol ondernemers de aandelenmarkt beter en sterker te maken door die te richten op sociaal welzijn.

Janet Paskin | 116 mei 2009

Illustratie: Jean-Francois Podevin

Tegenwoordig weten artsen en therapeuten meer dan genoeg over de behandeling van kinderen met hersenverlamming. Maar waar dient al die kennis toe als er niemand is om die kennis aan door te geven, zoals tragisch genoeg vaak het geval is in de krakkemikkige ziekenhuizen in de afgelegen dorpen van Afrika. Daarom reisde vier jaar geleden een vrijwilligersteam van neuro-ontwikkelingstherapeuten naar Malamulele, een klein dorp in noordelijk Zuid-Afrika, en zette er het non-profitproject Malamulele Onward op om de revalidatiestaf van het plaatselijke ziekenhuis op te leiden. Sinds dat proefproject heeft Malamulele Onward vrijwilligers uitgezonden naar andere plattelandsziekenhuizen in het land.

Maar zoals dat wel vaker gaat bij goede doelen was er al snel te veel vraag en te weinig geld. Om hun bereik – en hun budget – uit te breiden, namen de vrijwilligers onlangs een verrassende stap: ze zijn met hun project de beurs op gegaan. Ze wendden zich tot de South African Social Investment Exchange (SASIX), een effectenbeurs die goede doelen zoals Malamulele en donateurs of beleggers bij elkaar brengt. In de eerste drie jaar heeft de SASIX meer dan anderhalf miljoen euro bijeengebracht voor 53 projecten. In slechts twee maanden heeft Malamulele Onward 17.000 euro bij elkaar gekregen om twintig therapeuten uit te zenden naar Zuid-Afrika. Nu zijn er plannen om opnieuw bij de SASIX aan te kloppen voor uitbreiding van hun fondsen.

Ook in Europa en Noord- en Zuid-Amerika komen dergelijke ‘sociale effectenbeurzen’ van de grond. Op deze beurzen kun je geld doneren aan noodlijdende stichtingen zoals Malamulele Onward, maar je kunt ook geld beleggen in verantwoorde bedrijven met een maatschappelijke missie.
Hierdoor schommelt je aandeel in deze sociale ondernemingen in waarde mee met de waarde van het bedrijf: als die waarde stijgt, kun je die aandelen met winst doorverkopen aan andere beleggers. Een sociale effectenbeurs is dus deels een databank van stichtingen die donateurs zoeken en deels koppelt ze beleggers aan sociale ondernemingen, precies zoals de traditionele beurs aandelen en obligaties presenteert aan handelaren.

In die eerste categorie valt de SASIX, maar ook de Social and Environmental Stock Exchange van Brazilië – verbonden aan de nationale Bovespa-index, de gevestigde beurs van São Paolo – is alleen gericht op stichtingen: sinds 2003 heeft het vier miljoen euro opgeleverd voor tientallen non-profit-organisaties. Intussen zijn enkele ondernemers in Londen bezig een beurs voor sociale ondernemingen op te richten. Initiatieven voor andere sociale effectenbeurzen – die soms alleen stichtingen dienen en soms alleen bedrijven – worden thans opgezet in India, Nieuw-Zeeland, Portugal en Thailand.

Deze initiatieven presenteren een radicaal nieuwe manier om de vooruitgang te stimuleren, omdat ze vasthouden aan de taal en werkwijze van het bedrijfsleven. Dat lijkt aan te sluiten bij een trend in de wereld van sociale vernieuwing, waarin steeds vaker mensen zich begeven die van een business-school of een bedrijf komen en die hun kennis willen meenemen naar de maatschappelijke sector.
Uiteraard zijn er critici. Een filantropisch verrekenkantoor kun je niet zomaar bestempelen tot een ‘effectenbeurs’, meent Michael Edwards, auteur van Just Another Emperor?, een boek over wat hij ‘filantrokapitalisme’ noemt. Edwards vreest dat een ‘sociale effectenbeurs’ uiteindelijk de normen uit de commerciële sector binnenhaalt. ‘Is er in de toekomst nog wel iemand over die op iets anders reageert dan alleen marktprikkels?’ vraagt hij zich af. ‘Waar blijven we dan?’ En in dit stadium moet nog maar blijken, zegt hij, of het model van een effectenbeurs met slechts sociale ondernemingen wel gaat functioneren. ‘Als het economische klimaat niet verbetert,’ meent Edwards, ‘wordt de kans op succes in ieder geval kleiner.’

De jongens van B Corporation (Jay Coen Gilbert, link, Andrew Kassoy, gehurkt, en Bart Koulahan) zien de kredietcrisis als een kans voor sociale ondernemingen.

Toch doet de SASIX meer dan de naam ‘effectenbeurs’ aannemen. De bedoeling is dat traditionele, zakelijk ingestelde beleggers maatschappelijke projecten serieus nemen, vertelt mede-oprichter Carol Tappenden. Dat betekent onder meer dat de projecten transparant moeten zijn, met meetbare financiële en sociale resultaten. Om een project bij de SASIX genoteerd te krijgen, moet een organisatie een voorstel indienen en met succes een reeks onderzoeken doorstaan. De laatste hindernis op weg naar goedkeuring is een tweedaags bezoek van SASIX-stafmedewerkers die het voorstel verifiëren, de bestuursleden ondervragen en met potentiële begunstigden praten. ‘De non-profits moeten met de billen bloot’, zegt Tappenden. ‘De meeste hebben nog nooit een risicoanalyse van hun organisatie hoeven maken.’

De resultaten van die inspanning zijn indrukwekkend. Geïnteresseerde ‘beleggers’ krijgen een volledig profiel van de organisatie, een gespecificeerd budget en de SASIX-raming van de risico’s van het project en de sterke en zwakke punten van de organisatie. Alles wat maar te meten valt wordt gemeten, met inbegrip van de uitwerking die het project heeft op de kwaliteit van leven van de begunstigden. Tappenden: ‘Donateurs willen weten: “Wat is nu de impact van mijn geld?” en wij geven hen die informatie.’

Maar critici als Edwards zijn bezorgd over de gevolgen van het opleggen van commerciële maatstaven aan maatschappelijk activisme. De non-profitwereld functioneert van oudsher anders dan de bedrijfssector, aldus Edwards. Zo wordt solidariteit boven marktwaarde gesteld en democratische aansprakelijkheid boven financiële aansprakelijkheid. ‘Ik ben bezorgd dat we bezig zijn een aantal tradities van cruciaal belang uit te hollen op een manier die in aanleg zeer gevaarlijk is.’
Die kritiek is niet eerlijk, vindt Tappenden. Als je de impact van een project meet, doe je meer dan appelleren aan het hart – en de portefeuille – van donateurs die resultaten willen zien. ‘Dit heeft voor iedereen de lat hoger gelegd.’ Het verschaft ook legitimiteit aan een sector die al jaren wordt beschouwd als vrijblijvend en nonchalant. Een beurs als de SASIX functioneert als een soort makelaardij door orde en structuur aan te brengen in de grotendeels ongeorganiseerde wereld van goede doelen. Bovendien: het werkt, beweert Tappenden: ‘Er gaat geld naar projecten die het nodig hebben.’

Het is geen nieuws dat de wetten van het kapitalisme heer en meester zijn in het bedrijfsleven, maar dat maakt het wel extra lastig voor sociale ondernemingen die een businessmodel hebben waarbij winst wordt gecreëerd via de aanpak van een probleem in de samenleving of het milieu. Wanneer een traditioneel bedrijf een kritieke massa bereikt en geld nodig heeft om te groeien, kan het proberen investeerders aan te trekken, of het kan de beurs opgaan en aandelen uitgeven. Hoe meer winst de onderneming maakt, hoe hoger de waarde van de aandelen: iedereen blij. Maar een bedrijf dat het maken van winst beschouwt als slechts een van zijn doelstellingen – zoals bij een sociale onderneming – is beducht om investeerders aan te trekken die uiteindelijk toch liever een -maximum aan rendement willen en minder interesse krijgen in het maatschappelijke aspect. De meeste sociale ondernemers mijden de kapitaalmarkt dan ook, -omdat ze vrezen van hun missie af te drijven, zegt Pradeep Jethi, een veteraan van de Londense beurs. ‘Ze zijn bang dat aandeelhouders het bedrijfsmodel naar hun hand willen zetten.’

Daarom erkent een aantal ondernemers, onder wie Jethi, de behoefte aan een sociale effectenbeurs. Jethi deed onderzoek onder sociale ondernemingen. In Groot-Brittannië bleek dat ongeveer de helft van plan was in het komende anderhalf jaar nieuw kapitaal te werven, sommige maar liefst vijf miljoen euro of meer. Bijna twintig procent gaf aan dat ze, als er een sociale effectenbeurs bestond, met hun bedrijf zouden willen worden genoteerd. Ook bleek dat ruim tien procent van de investeerders van sociale ondernemingen positief staat tegenover het idee van een sociale effectenbeurs; nog eens vijftien procent zei één tot drie procent van zijn activa over te brengen.
Misschien krijgen ze binnenkort die kans, want dat is precies de beurs die Jethi en Mark Campanale, een van de oprichters van het Britse Social Investment Forum, proberen op te richten: een volledig gereguleerde openbare effectenbeurs, specifiek voor sociale ondernemingen. En intussen is in Amerika de ondernemer Michael Van Patten van plan dit najaar Mission Markets te beginnen, een particuliere markt die bedoeld is om sociale ondernemingen en geaccrediteerde beleggers bij elkaar te brengen. Naar verwachting zal zijn beurs binnen twee jaar veertig à vijftig transacties per maand verwerken, zegt Van Patten, ten bedrage van zo’n 185 miljoen euro per jaar.

Ongetwijfeld zal de financiële crisis die zich voltrekt zijn weerslag hebben op deze nieuwe initiatieven, hoewel -moeilijk te zeggen valt hoe. De beleggers zijn duidelijk schichtig en kleine, nieuwe bedrijven hebben het moeilijk in tijden van een recessie. Maar Andrew Kassoy, medeoprichter van B Corporation, een netwerk van sociale ondernemingen, zegt dat de economische crisis misschien juist kansen biedt. ‘De markten richten zich op de korte termijn en nu realiseert iedereen zich dat dat niet altijd goed is voor de lange termijn’, zegt hij. ‘Beleggers zijn gretig op zoek naar iets nieuws.’

Jethi is het ermee eens. Hoewel hij benadrukt dat hij een overtuigd kapitalist is, meent hij niettemin dat de tijd rijp is voor een ander model dat hij ‘compassiekapitalisme’ noemt. ‘Dit is een tijd waarin we misschien de onderneming die winstmaximalisatie nastreeft, verlaten voor iets wat een bevredigende winst oplevert en bijdraagt aan maatschappelijk welzijn’, zegt hij. En als spil van dat alles: de sociale effectenbeurs.

Add a comment

What is 9 + 2 ?
Please leave these two fields as-is:
Please answer this question to help us combat spam.

Huidig Nummer

Cover mei:juni 2014


Bekijk alle

Evenementen en cursussen

Tags